मुंबई : महाराष्ट्रातील २९ महापालिकांच्या निवडणुका पार पडल्या आहेत. आता महापौर निवडण्याची पाळी आहे. महाराष्ट्रात महापौरांची निवड नगरसेवकांद्वारे केली जाते आणि पात्रता आरक्षणावर आधारित लॉटरी पद्धतीने निश्चित केली जाते. राजकीय पक्षांनी त्यांच्या उमेदवारांची नावे जाहीर करण्यापूर्वी या आरक्षणाच्या आधारे उमेदवारांची श्रेणी निश्चित केली जाते. सर्वसाधारण आणि राखीव प्रवर्ग मिळून प्रत्येक अडीच वर्षांनी सोडतीद्वारे महापौरपदाचे पुनर्नियोजन केले जाते.
महापालिकेचा महापौर कसा निवडला जातो?
कायद्यानुसार, महापौरपद हे अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती, इतर मागासवर्गीय आणि महिलांसाठी सोडतीद्वारे राखीव असणे आवश्यक आहे.
आरक्षण प्रवर्ग जाहीर झाल्यानंतर सत्ताधारी आणि विरोधी पक्ष महापौरपदासाठी अर्ज दाखल करतात.
एकापेक्षा जास्त उमेदवार निवडणूक लढवू शकत असले तरी निवडून येण्यासाठी उमेदवाराला किमान 114 मतांची आवश्यकता असते. 227 सदस्यांच्या सभागृहात हे पूर्ण बहुमत आहे.
निवडणुकीचे पर्यवेक्षण सभागृहातील सर्वात ज्येष्ठ सदस्य करतात, जो पीठासीन अधिकारी देखील असतो.
नामनिर्देशन केल्यानंतर, उमेदवाराला अर्ज मागे घेण्यासाठी 15 मिनिटे दिली जातात.
महापौरांची निवड उघडपणे केली जाते, सर्व नगरसेवक ते कोणाला मतदान करत आहेत हे जाहीरपणे घोषित करतात.
यावेळी नगराध्यक्षपदासाठी महिलाच जास्त दावेदार आहेत
यंदा मुंबईच्या महापौरपदासाठी काढण्यात आलेल्या सोडतीत पुढील महापौर सर्वसाधारण प्रवर्गातील महिलाच होणार असल्याचे निश्चित करण्यात आले. पुणे, धुळे, नांदेड-वाघाळा आणि नवी मुंबईसह इतर आठ महापालिकांमध्येही सर्वसाधारण प्रवर्गातील महिला महापौर असतील. ठाण्यात अनुसूचित जाती प्रवर्गातील, तर जळगाव, चंद्रपूर आणि अहिल्यानगरमध्ये इतर मागासवर्गीय (ओबीसी) महिला महापौर असतील. राज्याच्या नगरविकास विभागाने यंदाच्या सोडतीचे आयोजन केले होते आणि या विभागाच्या राज्यमंत्री माधुरी मिसाळ अध्यक्षस्थानी होत्या. मुंबई आणि इतर 28 महापालिकांच्या महापौरपदांसाठी लॉटरी लागली.
बीएमसीच्या महापौरही महिला असतील
या महानगरपालिकांमध्ये देशातील सर्वात श्रीमंत नगरपालिका असलेल्या बीएमसीचे निकालही आले असले तरी शहराला लगेच महापौर मिळणार नाही. गुरुवारी झालेल्या सोडतीनुसार मुंबईच्या पुढील महापौर सर्वसाधारण प्रवर्गातील महिला असतील. बीएमसीच्या महापौरपदाची निवडणूक सोपी नसते, त्यात एक अनोखी प्रक्रिया असते, त्यानंतरच महापौरांची निवड होते आणि ती म्हणजे लॉटरी पद्धत. जोपर्यंत महापौरपदाची निवडणूक लॉटरीद्वारे निश्चित होत नाही आणि निवडणूक अधिकृतपणे होत नाही तोपर्यंत राजकीय पक्षांना त्यांच्या उमेदवारांची नावे जाहीर करता येत नाहीत, त्यामुळे मुंबईला महापौर मिळण्यास विलंब होतो.
मुंबईचा महापौर कसा निवडला जातो?
मुंबईचा महापौर थेट नागरिकांकडून निवडला जात नाही. त्याऐवजी, भारतातील सर्वात श्रीमंत नागरी संस्था बृहन्मुंबई महानगरपालिकेच्या (BMC) निवडून आलेल्या नगरसेवकांद्वारे महापौरांची निवड केली जाते. महापालिका निवडणुका संपल्यानंतर आणि सर्व प्रभागातून नगरसेवक निवडून आल्यानंतर, ते आपल्या सदस्यांमधून महापौर निवडण्यासाठी विशेष अधिवेशनात एकत्र येतात. बहुमत मिळवणारा उमेदवार महापौर होतो. बीएमसीच्या स्थापनेनंतर महिनाभरात महापौरांची निवड न झाल्यास थेट सार्वजनिक निवडणुका घेण्याची कायद्यात तरतूद आहे. मात्र, मुंबईत या तरतुदीचा कधीच वापर झाला नाही.
आरक्षण सोडतीने का ठरवले जाते?
निवडणूक निष्पक्ष राहावी यासाठी महापौरपदाच्या आरक्षणाची प्रक्रिया सोडतीद्वारे केली जाते. लॉटरी वापरून, अधिकारी राजकीय पक्ष किंवा सरकार त्यांच्या स्वतःच्या आवडीनुसार आरक्षणाचा निर्णय घेत असल्याचा आरोप टाळतात. लॉटरी ड्रॉद्वारे फिरणे हे देखील सुनिश्चित करते की विविध सामाजिक गटांना वेळोवेळी महापौरपद भूषवण्याची संधी मिळते, एकच वर्ग पुन्हा पुन्हा लाभ मिळवण्यापेक्षा.
लॉटरी कशी काढली जाते?
लॉटरी काढण्यासाठी नगरविकास विभागाने अधिसूचना जारी केल्यानंतर सोडतीची प्रक्रिया सुरू होते. मागील कार्यकाळाच्या आधारे, अधिकारी पात्र श्रेणींची रोटेशन यादी तयार करतात. यानंतर सार्वजनिक सोडत काढली जाते. स्लिप प्रसिद्ध झाल्यानंतर, आरक्षण श्रेणी अंतिम केली जाते आणि औपचारिकपणे अधिसूचित केले जाते.
BMC महापौर कसे निवडले जातात?
या टप्प्यानंतरच बीएमसी नगरसेवकांची विशेष बैठक बोलवू शकते, ज्यामध्ये लॉटरीनुसार राखीव प्रवर्ग किंवा खुल्या प्रवर्गातील सदस्यांमधून महापौरांची निवड केली जाते. महापौर साध्या बहुमताने निवडला जातो, म्हणजे मुंबईतील 227 सदस्यांच्या सभागृहात 114 हून अधिक नगरसेवकांचा पाठिंबा.
मुंबईच्या महापौरांना कोणते अधिकार आहेत?
राज्यघटना आणि मुंबई महानगरपालिका अधिनियमानुसार, महापौर हा बृहन्मुंबई महानगरपालिकेचा औपचारिक प्रमुख असतो. नगराध्यक्ष अडीच वर्षांच्या कालावधीसाठी त्यांच्यातील नगरसेवक निवडतात. महासभेच्या बैठकांचे अध्यक्षपद, वादविवादाच्या वेळी सुव्यवस्था राखणे आणि बरोबरी झाल्यास निर्णायक मताचा वापर करणे ही त्यांची मुख्य भूमिका आहे. महापौर हे शहराचे सर्वोत्कृष्ट नागरिक मानले जातात आणि BMC बैठकांचे अध्यक्षस्थान करतात, परंतु प्रशासनावर त्यांचे नियंत्रण नसते.
मुंबईचे प्रथम नागरिक म्हणून अधिकृत समारंभातही महापौर मुंबईचे प्रतिनिधित्व करतात आणि निवडून आलेले लोकप्रतिनिधी आणि प्रशासन यांच्यातील पूल म्हणून काम करतात. मात्र, महापौरांचे महापालिकेच्या विभागांवर किंवा वित्तावर नियंत्रण नाही. हे अधिकार महापालिका आयुक्तांकडे आहेत, जे राज्य सरकारने नियुक्त केलेले आयएएस अधिकारी आहेत.