- राष्ट्रवादी काँग्रेसमध्ये नेतृत्व आणि वारसांची लढाई
- प्रफुल्ल पटेल अध्यक्ष होण्याच्या वृत्तापासून दुरावले, विरोधकांनीही निशाणा साधला
मुंबई अजित पवार यांच्या आकस्मिक निधनाने महाराष्ट्राचे राजकारण ज्या वेगाने हादरले आहे, त्याच वेगाने राष्ट्रवादी काँग्रेसमध्ये सत्ता आणि नेतृत्वाची नवी स्क्रिप्ट लिहिली जात आहे. एकीकडे सत्तेचे सातत्य राखण्याची सक्ती आहे, तर दुसरीकडे संघटनेचे नियंत्रण आणि वारसाहक्क यासाठी उघड संघर्ष सुरू आहे. अजित पवार हे केवळ राज्याचे उपमुख्यमंत्रीच नव्हते तर पक्षाचे राष्ट्रीय अध्यक्षही होते. अशा स्थितीत त्यांचे जाणे हे राष्ट्रवादीचे भावनिक नुकसानच नव्हे तर संघटनात्मक संकट ठरले आहे.
या संकटाच्या काळात पक्षाने तातडीने राजकीय निर्णय घेत अजित पवार यांच्या पत्नी सुनेत्रा पवार यांची विधिमंडळ पक्षनेतेपदी निवड करून त्यांना उपमुख्यमंत्रीपदाची शपथ दिली. सरकारमधील राष्ट्रवादीची स्थिती कमकुवत होऊ नये, यासाठी सत्ता संतुलनाच्या दृष्टिकोनातून हे पाऊल उचलणे आवश्यक मानले जात होते. मात्र या निर्णयामुळे नेतृत्वाच्या भवितव्याबाबत पक्षांतर्गत चर्चेला अधिकच उधाण आले.
उपमुख्यमंत्री झाल्यानंतर सुनेत्रा पवार यांच्याकडे अजित पवारांचे राजकीय उत्तराधिकारी म्हणून पाहिले जाऊ लागले आणि आता त्यांचा दावा थेट राष्ट्रीय अध्यक्षपदापर्यंत पोहोचला आहे. अजित पवार यांनी जशी संघटना आपल्या ताब्यात ठेवली होती, त्याचप्रमाणे आता त्यांच्या पत्नीकडे पक्षाची कमान सोपवावी, असे पक्षातील अनेक आमदार आणि पदाधिकारी उघडपणे बोलू लागले आहेत. या मागणीला सर्वाधिक आवाज देणाऱ्या नेत्यांमध्ये माणिकराव कोकाटे यांच्यासारख्या आमदारांचाही समावेश आहे, ज्यांनी कोणी कितीही विरोध केला तरी सुनेत्रा पवार या राष्ट्रीय अध्यक्षाच होतील, असे स्पष्टपणे सांगितले. या वक्तव्यामुळे पक्षांतर्गत दुफळी असून, पर्यायी नेतृत्वाचा विचार करण्यास तयार नसल्याचे स्पष्ट झाले.
दरम्यान, पक्षाचे राष्ट्रीय कार्याध्यक्ष आणि राज्यसभा खासदार प्रफुल्ल पटेल यांचे नाव राष्ट्रीय अध्यक्षपदासाठी पुढे आले. त्याच्या नावावर एकमत झाल्याचा दावाही काही अहवालांनी केला आहे. मात्र ही चर्चा तीव्र झाल्याने पक्षांतर्गत विरोधही उघडपणे समोर येऊ लागला आहे. परिस्थिती ओळखून प्रफुल्ल पटेल यांना स्वतः पुढे येऊन हे वृत्त फेटाळावे लागले.
अशी कोणतीही नियुक्ती झालेली नसून पक्ष लोकशाही पद्धतीने निर्णय घेईल, असे ते म्हणाले. पटेल यांचे हे विधान वाद शांत करण्याचा प्रयत्न वाटत असले तरी नेतृत्वाबाबत पक्षांतर्गत एकमत नसल्याचेही यातून दिसून येते. आता केवळ आमदारच नाही तर संघटनेच्या विविध सेलचे अधिकारीही सुनेत्रा पवार यांच्या समर्थनार्थ उघडपणे पुढे आले आहेत.
सांस्कृतिक सेलसह अनेक घटकांच्या पदाधिकाऱ्यांनी वरिष्ठ नेत्यांना पत्रे लिहून मागणी केली आहे की, या कठीण काळात कार्यकर्त्यांना भावनिक दृष्ट्या जोडून संघटना विघटन होण्यापासून वाचवणारे नेतृत्व पक्षाला हवे आहे. या पत्रांमध्ये सुनेत्रा पवार यांना संघर्षाच्या काळात संयमी, विश्वासू आणि जबाबदार नेत्या म्हणून मांडण्यात आले आहे. पक्षातील एक मोठा वर्ग आता नेतृत्व बदलाची औपचारिकता मानू लागल्याचे या समर्थनावरून दिसून येते.
दुसरीकडे, भावनिक आधारावर घेतलेले निर्णय दीर्घकाळात संघटनेसाठी घातक ठरू शकतात, अशीही पक्षांतर्गत भावना आहे. राष्ट्रीय अध्यक्षासारख्या पदासाठी संघटनात्मक अनुभव आणि राष्ट्रीय स्तरावरील स्वीकृती आवश्यक असते आणि या निकषावर प्रफुल्ल पटेल यांच्यासारखा नेता अधिक योग्य ठरू शकतो, असे या वर्गाचे मत आहे. हा वर्ग सध्या उघडपणे समोर येत नसला तरी अंतर्गत मतभेद स्पष्टपणे जाणवू शकतात. राष्ट्रवादीच्या या अंतर्गत संघर्षावर विरोधकही लक्ष ठेवून आहेत.
यानिमित्ताने मनसे अध्यक्ष राज ठाकरे यांनी मराठी नेतृत्वाचा मुद्दा उपस्थित करत प्रफुल्ल पटेल यांना खुणावत विरोध केला, तर शिवसेनेचे (उद्धव गट) नेते संजय राऊत यांनीही पक्षाची कमान पटेलांच्या हातात जाणे योग्य होणार नाही, असे स्पष्टपणे सांगितले. विरोधकांच्या वक्तव्यांनी या प्रकरणाला संघटनात्मक नव्हे तर राजकीय वादाचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे. एकंदरीत अजित पवारांनंतर राष्ट्रवादी काँग्रेस अशा वळणावर उभी आहे जिथे प्रत्येक निर्णय पक्षाची भविष्याची दिशा ठरवेल.
सुनेत्रा पवार उपमुख्यमंत्री होणे हे सत्तेत सातत्य राहण्याची चिन्हे असली तरी राष्ट्रीय अध्यक्षपदावरून सुरू असलेली धुसफूस पक्षांतर्गत सर्व काही सुरळीत नसल्याचे दिसून येते. राष्ट्रवादी काँग्रेस भावनिक वाटचालीचा मार्ग अवलंबते की संघटनात्मक समतोल राखण्याचा प्रयत्न करते, हे येत्या काळात स्पष्ट होईल. अजित पवारांनंतर राष्ट्रवादीचे राजकारण आता नव्या पर्वात आणि संघर्षाच्या नव्या टप्प्यात दाखल झाल्याचे सध्या तरी निश्चित आहे.